Βραχιόλι με άρωμα ελευθερίας...

της Ελένης Ανδριοπούλου

Πολύς ο ντόρος για το νομοσχέδιο που περιλαμβάνει την ηλεκτρονική επιτήρηση και που αναμένεται να κατατεθεί προς ψήφιση μετά το Πάσχα. Οι απόψεις, ακόμα και μέσα σε χώρους όπως ο ΣΥΡΙΖΑ ή η Πρωτοβουλία για τα Δικαιώματα των Κρατουμένων, διίστανται… Γιατί από ιδεολογικής άποψης το περίφημο βραχιόλι η μέσο ηλεκτρονικής επιτήρησης δεν είναι παρά ένα ακόμη απεχθές μέτρο το οποίο μόνο αποστροφή μπορεί να προκαλέσει αρχικά, ιδιαίτερα όταν έχεις στο DNA σου την αριστερή προσέγγιση και το όραμα ενός κόσμου χωρίς φυλακές, χωρίς καταστολή, χωρίς επιτήρηση. Έναν κόσμο φτιαγμένο από Ελευθερία. Μόνο που ο κόσμος αυτός, προς το παρόν, δεν υπάρχει πουθενά παρά μονάχα στα όνειρά μας. Και μέχρι να τον φτιάξουμε, θα πρέπει να δούμε πως θα υπάρξουν λύσεις για την εξαιρετικά έκρυθμη και ασφυκτική κατάσταση στις φυλακές της χώρας.

• Εάν ήμασταν εμείς αναγκασμένοι να ζούμε μέσα σε ένα υγρό κελί, συνωστισμένοι ο ένας πάνω στον άλλον χωρίς δικαιώματα, χωρίς καμία επαφή με τον έξω κόσμο, χωρίς ζεστό νερό και με φαγητό που δεν το τρώνε ούτε τα σκυλιά στο δρόμο, δεν θα προτιμούσαμε άραγε το βραχιόλι;

Να δούμε όμως τι λέει το περίφημο νομοσχέδιο, το οποίο παρεμπιπτόντως κατατέθηκε σε διαβούλευση πριν ψηφιστεί ο νέος Σωφρονιστικός Κώδικας (ο οποίος επίσης είναι σε διαβούλευση), άρα θα πρέπει και να αναθεωρηθεί - προσαρμοστεί σε αυτόν.

Κατ' αρχήν το σχέδιο νόμου μας λέει πως πρόκειται για κατ' οίκον περιορισμό με ηλεκτρονική επιτήρηση και όχι συσκευή γεωεντοπισμού (ελεύθερη δηλαδή μετακίνηση, κατά την οποία βρίσκεσαι σε παρακολούθηση). Αυτό είναι αρνητικό από τη μια γιατί περιορίζει τον κρατούμενο σπίτι του (το οποίο όμως σε σύγκριση με τη φυλακή είναι απείρως προτιμότερο), επί της ουσίας όμως είναι θετικό γιατί δεν εισάγεται ως αυτοτελής ποινή, γεγονός που θα επέτρεπε την επέκταση της ποινικοποίησης και της επιτήρησης. Αν όντως υπήρχε ως αυτοτελής ποινή, ο κίνδυνος να βρεθούμε σε σύντομο χρονικό διάστημα να είμαστε μια κοινωνία υπό επιτήρηση θα ήταν παραπάνω από υπαρκτός (όχι πως δεν είμαστε ήδη βέβαια, με χίλιους δυο άλλους τρόπους και δίχως βραχιόλια)...

Το μέτρο ωστόσο θα επιβάλλεται μόνο ως εναλλακτικό μέσο που θα εξασφαλίζει την παρουσία του κατηγορουμένου στη δίκη ή θα εξασφαλίζει ότι ο κρατούμενος θα εκτίσει το υπόλοιπο της ποινής του στο σπίτι του, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να υποπέσει σε νέα αδικήματα. Ένα ενδιάμεσο δηλαδή στάδιο, που θα ακολουθεί τον εγκλεισμό και θα προηγείται της απόλυσης. Το γεγονός δε ότι η συναίνεση του άμεσα ενδιαφερόμενου είναι υποχρεωτική, -δεν μπορεί δηλαδή να επιβληθεί ως μέτρο, παρά μόνο να προταθεί ως εναλλακτική ποινή και εάν ο κρατούμενος (η εν δυνάμει κρατούμενος) συμφωνήσει, τότε και θα εφαρμόζεται- δεν μπορούμε επίσης παρά μόνο ως θετικό να το εκλάβουμε. Το ότι το κόστος του θα το επωμίζονται οι ίδιοι οι κρατούμενοι είναι προβληματικό, έρχεται όμως να προστεθεί το ότιστην περίπτωση που ο κρατούμενος δεν έχει τα χρήματα τότε αυτό θα παραχωρείται από την πολιτεία, για να ισορροπήσει την κατάσταση. Εάν δηλαδή αυτό αφορούσε αποκλειστικά όσους διαθέτουν τα χρήματα, τότε δεν θα ήταν παρά ένα καθαρά ταξικό μέτρο, που στόχο του θα είχε εμφανώς να εξυπηρετήσει τους έχοντες. Δείχνει όμως να μην είναι έτσι, αφού δεν είναι και τόσο δύσκολο για κάποιον που δεν έχει χρήματα, να το αποδείξει κιόλας... Έξαλλου δεν έχει γίνει γνωστό ακόμη εάν αυτό θα μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί, εάν δηλαδή πρόκειται για βραχιόλι που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί από πολλούς κρατούμενους - κρατούμενες, αφού μετά τη χρήση του θα επιστρέφεται στη φυλακή. Κι επειδή το λογικό είναι να μπορεί να επαναχρησιμοποιείται, το πρόβλημα του κόστους του από την πολιτεία δεν θα είναι τελικά και τόσο μεγάλο...

Ποιες περιπτώσεις θα αφορά: Το βραχιόλι θα αφορά τρεις θεσμούς του ισχύοντος δικαίου. Τον θεσμό της υφ' όρων απόλυσης, της προσωρινής κράτησης και της τακτικής άδειας των κρατουμένων. Σε ότι αφορά την υφ' όρων απόλυση, η νομοπαρασκευαστική επιτροπή δημιούργησε ουσιαστικά ένα προστάδιο υφ' όρων απόλυσης, ένα στάδιο δηλαδή που θα μπορεί κάποιος συμπληρώνοντας ένα χρόνο έκτισης ποινής να μπει στην υφ' όρων απόλυση με ηλεκτρονική επιτήρηση για κάποιο διάστημα μέχρι να φτάσει στην κανονική υφ' όρων απόλυση. Έτσι εξασφαλίζεται ότι το μέτρο δεν θα επιβάλλεται στους ήδη απολυόμενους, αλλά θα εφαρμόζεται αποκλειστικά σε αυτούς που αλλιώς θα βρίσκονταν στη φυλακή.

Ο υπό επιτήρηση κρατούμενος θα έχει ένα δομημένο πρόγραμμα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, πράγμα που σημαίνει ότι τα δικαστικά όργανα, όταν θα έρθει ο χρόνος να κρίνουν για την πλήρη υφ' όρων απόλυση του, δεν θα έχουν ως εικόνα μόνο την έκθεση του διευθυντή της φυλακής ή του κοινωνικού λειτουργού κατά τη διάρκεια της ζωής του μέσα στη φυλακή (οι οποίες εκθέσεις συνήθως είναι αρνητικές η εξαιρετικά επιφυλακτικές), αλλά θα γνωρίζουν και πώς συμπεριφέρθηκε και έξω από αυτήν, ώστε να μπορούν και να κρίνουν καλύτερα κατά πόσο ο κρατούμενος μπορεί να ζήσει χωρίς να αποτελεί κίνδυνο για την κοινωνία.

Σε ότι αφορά την προσωρινή κράτηση, το βραχιόλι θα μπορεί να εφαρμόζεται σε ανθρώπους οι οποίοι ειδάλλως θα βρίσκονταν υπόδικοι στη φυλακή περιμένοντας την εκδίκαση της υπόθεσής τους (από 1 μήνα μέχρι και 18 σε περιπτώσεις κακουργημάτων). Και εδώ προσωπικά δεν μπορώ παρά να δω τη θετική του πλευρά αφού θα καθιστά την προσωρινή κράτηση έσχατο μέσο δικονομικού καταναγκασμού, με ορατό όμως τον φόβο να εφαρμοστεί άδικα και υπερβολικά, ακόμα και για πταίσματα η για παραβάσεις του ΚΟΚ...

Στην τρίτη περίπτωση, το μέτρο αφορά τις τακτικές άδειες των κρατουμένων. Κοινός τόπος για όλους μας είναι ότι οι άδειες αυτές δίνονται φειδωλά, ότι απορρίπτονται στην πλειοψηφία τους με μοναδική αιτιολογία το "ύποπτος φυγής" χωρίς αυτό να επιβεβαιώνεται από πουθενά. Απλά έτσι υπάρχει μέσα στο μυαλό των δικαστικών οργάνων και δεν βγαίνει ούτε με τα συντριπτικά στοιχεία του ίδιου του υπουργείου Δικαιοσύνης που δείχνουν ότι το ποσοστό παραβίασης αδειών είναι μόλις στο 2,5%, συμπεριλαμβανομένων και των καθυστερημένων για "παρών", των αρνούμενων να δεχτούν τον εξευτελιστικό ενδοσωματικό έλεγχο κατά την επιστροφή τους κ.λπ.

Πάρα πολλοί άνθρωποι οι οποίοι δεν είχαν να δηλώσουν μόνιμη κατοικία (αλλοδαποί, άστεγοι, χωρίς οικογένεια κ.λπ.) στερούνταν μέχρι τώρα το δικαίωμα της άδειας ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο. Με το νέο μέτρο, πριν απορριφθεί η αίτηση του κρατούμενου για άδεια επειδή δεν έχει οικογένεια η δεσμούς με τη χώρα, θα δίνεται η δυνατότητα παρουσίας του σε συγκεκριμένο μέρος με ηλεκτρονική επιτήρηση. Πλέον δηλαδή θα μπορούν να παίρνουν άδεια και εκείνοι που πριν δεν υπήρχε καμία απολύτως περίπτωση να την πάρουν, παρά μόνο ίσως (σε ελάχιστες εξαιρέσεις) εκείνοι που θα έβρισκαν κάποιον να αναλάβει την ευθύνη και να πει ότι θα τους φιλοξενεί.

Το μέτρο αφορά και τους ανήλικους κρατούμενους και λόγω της ανηλικότητας ακριβώς είναι και επιεικέστερο. Ο ανήλικος έχει το δικαίωμα να απολυθεί υπό τον όρο του κατ' οίκον περιορισμού με ηλεκτρονική επιτήρηση νωρίτερα σε σχέση με τους ενηλίκους, ενώ τυχόν παραβατική του συμπεριφορά κατά τον χρόνο της απόλυσής του δεν μπορεί να του στερήσει πλήρως το δικαίωμα για απόλυση υπό όρο. Λόγω μη πνευματικής και ψυχικής ωριμότητας, προβλέπεται από το νόμο η επιεικής αντιμετώπιση της νέας παράβασης που τυχόν τελεστεί, κατά τη διάρκεια της ηλεκτρονικής παρακολούθησης. Εμείς φυσικά διεκδικούμε έναν κόσμο χωρίς φυλακές ανηλίκων. Μέχρι όμως αυτό να γίνει εφικτό, δεν μπορούμε παρά να δούμε ότι ο νόμος είναι έστω σε μια θετική κατεύθυνση...

Δεν τίθεται θέμα πραγματικής ελευθερίας. Αυτό εξάλλου είναι μια μεγάλη συζήτηση που δεν αφορά μονάχα τους εντός των φυλακών. Για μια φυλακή στο σπίτι σου με καλύτερες συνθήκες διαβίωσης μιλάμε και το ξέρουμε. Και ο κίνδυνος να γίνει κατάχρηση του μέτρου εφαρμόζοντάς το και σε περιπτώσεις που θα μπορούσαν να είναι υπό όρους ελεύθεροι, είναι παραπάνω από υπαρκτός αφού ξέρουμε με ποιους έχουμε να κάνουμε. Επί της ουσίας δε, αν δεν εφαρμοστεί μαζί με επιδοτούμενα προγράμματα εργασίας και εκπαίδευσης, αν δεν προνοήσει για τις ανάγκες του κρατούμενου μέχρι αυτός να βρει εργασία (και σε αυτή την κατεύθυνση το υπουργείο δείχνει να κατεδαφίζει και τις ελάχιστες και υπολειτουργούσες δομές που υπάρχουν, αφού η Επάνοδος είναι υπό κατάργηση...), αν δεν εφαρμοστεί ταυτόχρονα με άλλους, εναλλακτικούς τρόπους κράτησης (οι οποίοι υπήρχαν και πριν αλλά δεν εφαρμόζονταν) που θα αποσυμφορήσουν τις φυλακές και θα επιτρέψουν στους κρατούμενους να ανασάνουν, και κυρίως αν δεν συνοδευτεί με μια επιεικέστερη, ισότιμη και ανθρώπινη απονομή δικαιοσύνης, δεν θα είναι παρά ένα ακόμα πυροτέχνημα. Και πάνω σε αυτά τα σημεία ως ΣΥΡΙΖΑ ΕΚΜ θα πρέπει να εστιάσουμε κατά τη συζήτηση του στη Βουλή κατά την άποψη μου: Τη διαφύλαξη δηλαδή της μη κατάχρησης του και την αναγκαιότητα συνοδείας του με όλα τα προαναφερόμενα και ακόμα περισσότερα ίσως.

Πρώτα από όλα, πάντως, οφείλουμε να έρθουμε στη θέση του κρατούμενου και να αναρωτηθούμε: Εάν ήμασταν εμείς αναγκασμένοι να ζούμε μέσα σε ένα υγρό κελί, συνωστισμένοι ο ένας πάνω στον άλλον χωρίς δικαιώματα, χωρίς καμία επαφή με τον έξω κόσμο, χωρίς ζεστό νερό και με φαγητό που δεν το τρώνε ούτε τα σκυλιά στο δρόμο, δεν θα προτιμούσαμε άραγε το βραχιόλι; Έστω και ένας, που διαφορετικά θα ήταν φυλακή, αν μπορεί να είναι στο σπίτι του, για μένα είναι ένα κέρδος. Μικρό, με πολλές επιφυλάξεις κατά νου και σε καμία περίπτωση αυτό που θα ήθελα, αλλά έστω, είναι ένα βήμα προς την απάλυνση του πόνου που διαδραματίζεται στα κολαστήρια που λέγονται ελληνικές φυλακές. Όπως ακριβώς ήταν και το νομοσχέδιο για τα ναρκωτικά άλλωστε...

* Η Ελ. Ανδριοπούλου είναι μέλος της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ ΕΚΜ και μέλος της Πρωτοβουλίας για τα Δικαιώματα των Κρατουμένων Κέρκυρας